Voorbij verlies en winst

We leven in een tijd van praktisch materialisme. De twintigste eeuw heeft ontelbare ontwikkelingen op het gebied van wetenschap, techniek en kunst opgeleverd, maar op het gebied van religie, zingeving of spiritualiteit is het stil geweest. Geen nieuwe Luther (die het traditionele kerkelijke leven in een stroomversnelling bracht), Franciscus (die een nieuwe spirituele golf heeft gecreëerd) of Jeanne d'Arc (die van de geestelijke wereld de opdracht kreeg een heel leger aan te voeren). Wie zijn de visionairs van deze tijd?

Dat gemis heeft uiteindelijk ook zijn weerslag op organisatiekunde. De meest populaire managementmodellen kenmerken zich door korte termijn resultaten en veel actie. Veranderingen moeten rendement opleveren, en wel nu! Consultancybureaus profileren zich met mantra's als 'resultaatgericht' en 'no cure, no pay'. Managementboeken worden verkocht met de belofte: 'een gefundeerde visie én met praktische tips', onwetend van het feit dat dit per definitie nooit samen kan gaan. Zelden is er sprake van een voedingsbodem waarin de beoogde ambities de tijd krijgen te kunnen ontkiemen, opbloeien en zich grootschalig te vermenigvuldigen.

Ook ons bureau worstelt met dit praktisch materialisme. Onlangs eiste een opdrachtgever een deel van ons honorarium terug, omdat de resultaten van een onderzoek dat we hadden uitgevoerd niet strookten met zijn verwachtingen. Een andere bijna-opdrachtgever was lyrisch over mijn opzet van een ontwikkelprogramma, maar wilde toch echt een gedetailleerde uitwerking van de punten en komma's, om potentieel gedoe te voorkomen. In een sombere bui vind ik ze angsthazen. En als mijn gemoed weer is opgeklaard, zie ik het verlangen.

Om dit verlangen te kapitaliseren, moeten we loskomen van het 'lagere denken'. Dat is altijd uit op persoonlijk voordeel. Het zijn impulsen die persoonlijk verlies willen voorkomen en persoonlijk voordeel wil realiseren. Ze zijn gericht op overleven. Het lagere denken kijkt altijd vanuit het verleden naar het heden en reageert dus primitief. In de strategische managementliteratuur wordt gesproken over 'tit for tat'; een manier van samenwerken die zich het beste laat vertaolen als 'oog om oog'. Deze strategie is niet per definitie ineffectief. Maar allerhande studies, zelfs met betrekking tot het dierenrijk, wijzen uit dat ze passen bij beperkte niveaus van beschaving.

Het is tijd om de rekenarij van dit lagere denken te laten voor wat het is. Om voorbij de grens van persoonlijke winst en verlies op de korte termijn te gaan. Geen kleinburgerlijke gesprekken over hypotheken, bijtellingen en pensioenen, maar langdurige verbindingen aangaan op grond van een gezamenlijke droom, visie of plan. Er bestaan nog geen krachtige organisatievormen die dat mogelijk maken. Wetten, systemen en vooral ons primitieve denken vormen de grootste belemmeringen. Wie is de nieuwe Jeanne d'Arc? Of is die stiekem verscholen in een aantal van ons?